Đã đến lúc FIFA phải thay đổi luật đá luân lưu

Loạt sút luân lưu từ lâu đã được xem là một trong những cơ chế phân định thắng thua khốc liệt, kịch tính và gây tranh cãi nhất trong thể thao đỉnh cao.

Được Liên đoàn Bóng đá Thế giới (FIFA) và Hội đồng Bóng đá Quốc tế (IFAB) chính thức đưa vào Luật Bóng đá từ năm 1970, cơ chế này ra đời nhằm thay thế cho các phương pháp mang tính may rủi thuần túy như tung đồng xu hay bốc thăm.

Tuy nhiên, sau hơn nửa thế kỷ tồn tại, chính cấu trúc của loạt sút luân lưu lại trở thành tâm điểm của một cuộc tranh luận học thuật quy mô lớn trên toàn cầu.

Đá trước chỉ có 15% tỷ lệ thắng

Ngày 30/6, chỉ trong vài giờ, hai ông lớn bóng đá châu Âu là Đức và Hà Lan cùng chia tay World Cup bởi những đối thủ yếu hơn theo cùng một kiểu: gục ngã trên chấm 11 m.

Đức là đội gục ngã đầu tiên. Sau 120 phút bất phân thắng bại với Paraguay, “Cỗ xe tăng” thất thủ trên loạt đá luân lưu, khép lại hành trình World Cup theo cách không ai mong muốn.

Morocco đá sau trong loạt sút phạt đền trước Hà Lan nhưng lại là đội giành chiến thắng chung cuộc. Ảnh: Reuters.

Chưa đầy vài giờ sau, Hà Lan cũng bước vào vết xe đổ. “Cơn lốc màu da cam” hòa Morocco 1-1 trong thời gian thi đấu rồi tiếp tục thất bại trên chấm 11 m.

Điều đáng nói là hai thất bại diễn ra theo cùng một kịch bản khi cả Đức lẫn Hà Lan đều là đội thắng trong khâu tung đồng xu và chọn đá trước.

Ngay sau đó, Opta đã đưa ra thống kê đáng báo động. Cụ thể, trong 13 loạt sút luân lưu gần nhất tại các vòng chung kết World Cup, đội thực hiện quả sút đầu tiên chỉ giành chiến thắng đúng hai lần, tương đương 15%.

Tỷ lệ chiến thắng chỉ 15% rõ ràng là một con số thảm họa và cho thấy loạt sút luân lưu không còn công bằng như cách FIFA từng trình bày khi giới thiệu nó.

Đáng chú ý, tỷ lệ thắng 15.3% này hoàn toàn trái ngược với xu hướng lịch sử trước đó, nơi đội sút trước đã giành chiến thắng tới 15 trong 24 loạt sút đầu tiên, tương đương 63%.

Sự sụp đổ đột ngột của một lợi thế thống kê từng được coi là chân lý này đặt ra những câu hỏi nền tảng về tâm lý học hành vi, lý thuyết trò chơi và sự tiến hóa của khoa học dữ liệu trong bóng đá hiện đại.

Năm 2010, nghiên cứu từ Ignacio Palacios-Huerta, giáo sư Đại học Kinh tế London, thống kê đội đá luân lưu trước có xác suất thắng 60%.

Nếu thành công khi đá trước, áp lực cho cầu thủ đá sau của đối thủ sẽ lớn hơn. Nếu một đội thất bại khi đá trước, thủ môn của họ sẽ có cơ hội sửa sai ở lượt sau.

Điều đó lý giải việc nhiều chuyên gia và cầu thủ từng đòi thay đổi cách đá theo kiểu ABAB truyền thống (mỗi đội đá tuần tự đan xen).

Đã đến lúc phải đổi luật

Bất cập trong cách đá phạt đền đan xen đã được nhắc đến từ lâu, và việc áp dụng thể thức ABBA như loạt tie-break trong quần vợt từng được tính đến.

Trong 13 loạt sút luân lưu gần nhất tại các vòng chung kết World Cup, đội thực hiện quả sút đầu tiên chỉ giành chiến thắng đúng hai lần, tương đương 15%. Ảnh: Reuters.

Theo nghiên cứu từ Economic Inquiry, nếu áp dụng cách đá ABBA trong loạt luân lưu, sự chênh lệch xác suất của việc đá trước và đá sau không còn. Quần vợt giờ vẫn áp dụng cách thức này.

FIFA từng thử nghiệm ABBA vào năm 2017 ở các giải trẻ châu Âu và thế giới. Liên đoàn Bóng đá Anh (FA) đã áp dụng ABBA ở Siêu cúp Anh (Community Shield) và League Cup mùa 2017/18. Hà Lan áp dụng ở mùa giải 2018/19.

Trong quãng thời gian đó, tỷ lệ các đội đá trước thắng trong loạt luân lưu chỉ là 50%. Tính từ thời điểm FIFA thử nghiệm ABBA vào tháng 5/2017 đến khi kết thúc vào tháng 8/2018, có 36 trận áp dụng ABBA trong loạt luân lưu.

Kết quả, 18 lần các đội đá trước ở lượt đầu (A) thắng. 18 lần các đội đá sau (B) thắng. Xác suất 60-40 được giảm xuống còn 50-50 dựa theo mẫu kể trên.

Tuy nhiên, vào tháng 6/2018, FIFA thông báo chấm dứt việc thử nghiệm ABBA trong loạt đá luân lưu và quyết định này sau đó gây tranh cãi.

Dù giúp loạt sút luân lưu cân bằng hơn, nhưng về bản chất, bóng đá vẫn là môn thể thao của sự đơn giản đại chúng.

Thể thức ABAB luân phiên như quả lắc đồng hồ là thứ đã ăn sâu vào tiềm thức của hàng tỷ người hâm mộ trong gần 50 năm.

Trên thực tế, ABBA chỉ đơn giản nếu 5 loạt đá đầu tiên có kết quả thắng thua.

Nếu hai đội hòa sau 5 lượt và bước vào loạt đá thứ 6, mọi chuyện trở nên phức tạp hơn. Cần lưu ý rằng tất cả cầu thủ còn trên sân sau 120 phút đều phải thực hiện luân lưu. Không ai được đá hai lần cho đến khi lượt thứ 11 kết thúc.

Nhiều thành viên IFAB cho rằng mọi thứ trở nên phức tạp hơn nữa nếu loạt luân lưu kéo dài đến hai con số.

Sự phức tạp và rắc rối này rơi về phía trọng tài và ban tổ chức. Trọng tài chính là những người có trách nhiệm ghi chép lại số áo và thứ tự mỗi khi có cầu thủ lên sút. Mọi thứ với các HLV có thể đơn giản hơn bởi đa phần họ đều lên thứ tự đá của cầu thủ từ trước đó.

Kết quả luân lưu của 36 trận từng được thử nghiệm ABBA. Ảnh: AER.

“Về mặt thực nghiệm, kiểu đá ABBA có vẻ công bằng hơn, nhưng nó lại hơi khó hiểu”, Giám đốc Kỹ thuật của IFAB, cựu trọng tài David Elleray nhận xét.

Bên cạnh đó, việc phải liên tục ghi nhớ xem ai đang sút ở lượt nào trong cấu trúc ABBA tạo ra sự bối rối cho khán giả truyền hình và khán giả trên sân.

Ngoài ra, mặc dù kiểu sút ABBA giải tỏa áp lực bám đuổi liên tục, nó lại tạo ra một hình thái áp lực mới đáng sợ không kém.

Nếu đội A ghi bàn ở quả đầu tiên, đội B phải đối mặt với hai quả sút liên tiếp. Nếu cầu thủ đầu tiên của đội B đá hỏng, áp lực tâm lý sẽ dồn nén theo cấp số nhân lên cầu thủ thứ hai phải sút ngay sau đó. Điều này có khả năng khiến loạt sút luân lưu kết thúc quá sớm, đánh mất đi bản sắc kịch tính, giằng co từng lượt một.