Từ vụ PUBG, lỗ hổng quyền khổng lồ trong ngành eSports tỷ USD

Ngày 23/9, KRAFTON thông báo cấm vĩnh viễn hai tuyển thủ Việt Nam Himass và Tanvuu bởi sai phạm tại giải đấu giao hữu PUBG Asia Star. Sự việc thổi bùng làn sóng phẫn nộ từ người hâm mộ trong nước, bởi phán quyết bị đánh giá là nặng tay, bất công với đóng góp của hai người chơi với tựa game.

Tuy nhiên, đằng sau án phạt này lại phơi bày một nghịch lý lớn của eSports khi quyền sinh sát nằm hoàn toàn trong tay các nhà phát hành game.

Mỗi nhà phát hành lại tự đặt ra một bộ luật lệ riêng biệt cho sản phẩm của mình, khiến thẩm quyền thiết lập và thực thi các tiêu chuẩn chung trên toàn ngành bị giới hạn nghiêm trọng. Không có một cơ quan trung lập nào can thiệp, nhà phát hành vừa đóng vai trò là nhà lập pháp, vừa là cảnh sát, vừa là quan tòa.

Thực tế, dù hành vi “đá stream” không hiếm gặp trong lịch sử eSports, bản án cấm thi đấu vĩnh viễn trên toàn cầu dành cho Himass và TanVuu được đánh giá là mức xử lý khắc nghiệt chưa từng có.

Năm 2021, đội tuyển CS:GO Team Vitality chỉ bị phạt hành chính 10.000 USD vì mở stream tại khu vực thi đấu giải BLAST Premier Online do thiếu bằng chứng về ý đồ gian lận trực tiếp.

Tương tự, tuyển thủ Ronaldo (League of Legends) khi bị phát hiện “đá stream” ở chế độ Xếp hạng đơn vào tháng 7 vừa qua cũng chỉ bị Riot Games khóa tài khoản 2 tuần, tước điểm LP và phần thưởng mùa thay vì nhận án phạt cấm thi đấu chuyên nghiệp.

Do đó, hình phạt cấm vĩnh viễn từ nhà phát hành với hai game thủ trong một giải đấu mang tính giao hữu, giải trí bị đánh giá quá nặng nề. Thậm chí, một phần nguyên nhân còn xuất phát từ chính ban tổ chức khi truyền tải thiếu thông tin.

Từ năm 2025, sự bất công này đã được đề cập từ bài báo nghiên cứu “A systematic literature review of esports integrity” của hai tác giả Erika Riedl và Pim Verschuuren trên tạp chí Q1 International Sports Law Journal.

Cụ thể, nghiên cứu này khẳng định mối quan hệ giữa các cơ quan có thẩm quyền như nhà phát hành và người tham gia bị đánh giá là mang nặng tính áp đặt từ trên xuống và mang tư duy độc đoán.

Điều này dẫn đến sự thiếu nhất quán trong việc thực thi công lý. Một nghiên cứu về tựa game League of Legends (LoL) đã chỉ ra rằng nhà phát hành Riot Games thậm chí có xu hướng thực thi các bộ quy tắc một cách khá lỏng lẻo và có phần khoan nhượng tại các giải đấu quốc tế.

Dù được đánh giá là ngành công nghiệp tỷ USD, nhưng eSports đang thiếu vắng trầm trọng một cơ sở pháp lý độc lập và đáng tin cậy để giải quyết tranh chấp.

Các chuyên gia nhận định Tòa án Trọng tài Thể thao (CAS) hiện không đủ năng lực để can thiệp do thiếu hụt chuyên môn kỹ thuật đặc thù. Bản thân CAS cũng chưa coi eSports là một môn thể thao hợp lệ.

Sự sụp đổ của Tòa án Trọng tài eSports, do WESA thành lập năm 2016, chỉ sau hai năm hoạt động với lý do “thiếu tính độc lập” là minh chứng rõ rệt nhất cho sự bất lực của hệ thống tư pháp nội bộ.

Không chỉ lúng túng trước sự minh bạch trong các án phạt, sự yếu kém trong khâu quản lý còn thể hiện qua cách giới eSports đối phó với doping hóa học. Thay vì xây dựng hệ thống phòng ngừa bài bản, các tổ chức thường chỉ có động thái phản ứng một cách thụ động sau khi bê bối đã nổ ra.

Một ví dụ nhãn tiền là việc tổ chức ESL chỉ chịu ban hành chính sách chống doping sau sự cố vào năm 2015, khi tuyển thủ Kory Friesen công khai thừa nhận anh và đồng đội đã sử dụng chất kích thích thần kinh Adderall tại một giải đấu có tiền thưởng lên tới 250.000 USD.

Ở thời điểm hiện tại, Ủy ban Liêm chính eSports (ESIC) gần như là tổ chức duy nhất có ban hành chính sách và danh mục chất cấm. Sự vắng bóng của một cơ quan giám sát quyền lực chung, tương tự như Cơ quan Chống Doping Thế giới (WADA), khiến các nỗ lực làm sạch môi trường thi đấu trở nên rời rạc.

Sự bất cập trong quản trị còn tiếp tục dung túng cho những vòi bạch tuộc thao túng kết quả trận đấu. Kẽ hở lớn nhất nằm ở những trang web cho phép cá cược bằng vật phẩm ảo trong game, một hình thức cung cấp sự ẩn danh gần như tuyệt đối cho các cá nhân và tổ chức tội phạm.

Chính cấu trúc thiếu minh bạch của loại hình tiền tệ ảo này đã làm giảm đáng kể rủi ro bị phát hiện so với các giao dịch bằng tiền thật, biến eSports thành mảnh đất màu mỡ cho nạn dàn xếp tỷ số.

Đáng lo ngại hơn, theo một khảo sát được nhóm nghiên cứu chỉ ra, phần lớn người hâm mộ eSports lại có cái nhìn khá dễ dãi, coi dàn xếp tỷ số chỉ là một hình thức gian lận “vô hình và nhẹ nhàng”.

Để eSports thực sự vươn tầm, giới chuyên môn đang kêu gọi thành lập một cơ quan quản lý độc lập mang tầm quốc tế, hoạt động tương tự như mô hình của FIFA để điều phối các liên đoàn quốc gia.

Nếu không có những bộ quy tắc ứng xử chung và một cơ chế phân xử minh bạch, sự liêm chính của thể thao điện tử sẽ mãi là một lỗ hổng chực chờ sụp đổ.