Trong thời kỳ bùng nổ của AI, các nhà nghiên cứu đang ngày càng quan tâm đến tác động của công cụ này lên người dùng. Nhiều nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng việc phụ thuộc quá mức vào ChatGPT và các công cụ tương tự không chỉ gây nghiện mà còn ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tinh thần, khiến người dùng cô lập và làm suy giảm tư duy phản biện.
Giờ đây, một nghiên cứu mới từ MIT Media Lab tiếp tục nhấn mạnh rủi ro khi sử dụng các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) như ChatGPT trong các nhiệm vụ sáng tạo nội dung. Theo đó, những người dùng công cụ AI để viết bài luận có mức độ hoạt động não thấp hơn đáng kể. Nghiên cứu có tên “Your Brain on ChatGPT: Accumulation of Cognitive Debt when Using an AI Assistant for Essay Writing Task” còn cho thấy người lệ thuộc vào AI viết bài kém hơn khi được yêu cầu thực hiện lại nhiệm vụ mà không có sự trợ giúp của ChatGPT.
Viết với ChatGPT khiến não hoạt động ít hơn 32%
Nghiên cứu được thực hiện trên một nhóm nhỏ gồm 54 người trong độ tuổi từ 18 đến 39, chia thành ba nhóm: một nhóm viết hoàn toàn bằng khả năng của mình, một nhóm sử dụng công cụ tìm kiếm truyền thống, và một nhóm dùng LLM như ChatGPT.
Kết quả cho thấy nhóm sử dụng AI có mức độ nhận thức thấp hơn 32% so với nhóm dùng công cụ tìm kiếm truyền thống, đồng thời cũng cảm thấy ít căng thẳng hơn trong quá trình làm bài. Tuy nhiên, sự thoải mái này đi kèm với hệ quả rõ ràng: não bộ hoạt động ít hơn, người dùng dùng ít năng lượng tinh thần hơn để tiếp nhận thông tin. Điều này giúp giải thích vì sao nhiều người dễ bị hấp dẫn bởi các công cụ AI khi làm bài tập hay công việc.
Nhóm làm việc không dùng công cụ hỗ trợ cũng ghi nhận mức độ hài lòng cao hơn về mặt đạo đức. Điều này cho thấy sự khác biệt về thái độ và cách tiếp cận thông tin giữa người làm chủ tri thức và người để AI làm thay.
Lệ thuộc AI làm suy giảm tư duy phản biện?
“Không thể phủ nhận rằng LLM giúp giảm khó khăn khi trả lời câu hỏi, so với công cụ tìm kiếm. Tuy nhiên, sự tiện lợi này phải trả giá bằng sự thụ động trong tư duy phản biện, khiến người dùng dễ chấp nhận những câu trả lời mang tính xác suất từ AI mà không kiểm chứng,” trích nội dung từ báo cáo nghiên cứu.
Nhóm nghiên cứu lo ngại điều này sẽ làm trầm trọng thêm hiệu ứng “buồng vọng” (echo chamber), nơi người dùng chỉ được tiếp cận những gì thuật toán muốn họ thấy.
Điều đáng lo hơn là nhóm dùng AI không chỉ viết bài luận tệ hơn khi không có trợ giúp, mà còn biểu hiện dấu hiệu “thoái hóa năng lực” – tương tự như cơ bắp teo lại khi không được vận động, theo phép so sánh của một nghiên cứu riêng do Microsoft và Đại học Carnegie Mellon thực hiện.
Nếu các nghiên cứu tiếp theo tiếp tục xác nhận rằng AI làm giảm khả năng tư duy độc lập và giảm hoạt động não, hậu quả có thể mang tính rộng khắp – đặc biệt trong giáo dục và thị trường lao động.
Một cuộc khảo sát do The Guardian công bố (dẫn lại bởi Ủy ban AI) cho thấy sinh viên hiện đang dùng ChatGPT để gian lận học thuật ở mức báo động. Và nếu xu hướng đó lan rộng sang môi trường làm việc, xã hội có thể phải đối mặt với một lực lượng lao động kém khả năng sáng tạo và giải quyết vấn đề khi không có AI trợ giúp.
Kết luận của nhóm MIT khuyến nghị cần có những nghiên cứu dài hạn để đánh giá đầy đủ ảnh hưởng của LLM đến con người. “Chúng tôi tin rằng cần nghiên cứu theo chiều dài thời gian để hiểu tác động lâu dài của các mô hình ngôn ngữ lớn lên não người, trước khi khẳng định liệu chúng có thực sự mang lại lợi ích ròng cho con người hay không.”
